Toekomst van de roman?

"in zijn situatie"

"computerspelletjes spelen"

Laatst las ik een interessant essay van Jonathan Franzen over de toekomst van de roman. Hij haalde onderzoek aan naar de motivatie van lezers. Het staat me bij dat er volgends die theorie twee typen lezers zijn:

1. Mensen die lezen omdat ze geleerd hebben dat het intrinsiek goed en verstandig is en omdat het hoort in het milieu waarin ze zich begeven.
2. Mensen die lezen bij wijze van spirituele ervaring waarin ze nader komer tot de schrijver als levensgids of -metgezel, of die een dergelijke ervaring in het verleden hebben gehad.

Maatschappelijk gezien is het lezen van een boek niet een vereiste om als verstandig en intellectueel door te gaan. Dat zou verklaren waarom lezers van type (1) afhaken. Volgens deze theorie blijven lezers van type (2) behouden ongeacht de maatschappelijke trends of technologische innovaties.

Ik heb dat stuk van Franzen ook een keer gelezen. Nogal aan de idealistische kant allemaal. Ja, het cachet van de roman is verminderd, maar is er nog steeds wel. Ik zie dat ook bij mezelf. Als status geen rol speelde, zou ik wellicht in plaats van Der Tod des Vergil, Hermann Broch, nu gewoon de nieuwste Weis & Hickman aan het lezen zijn. En: het blijft een argument waarmee boeken verkocht worden. Die twee dingen (statusbewustzijn en oprechte interesse) spelen altijd bij iedereen mee.

Vergelijk het met auto's: weinig mensen kopen een Mercedes in de eerste plaats omdat 'ie zo lekker rijdt. Status en prestige zijn misschien minder hierarchisch geworden, maar zijn zeker niet verdwenen.

Ik heb hier even een paar dagen over na zitten te denken en ik ben tot de volgende conclusie gekomen:

- het idee dat de roman stervende is, is eigenlijk niets meer dan pretentieuse bullshit.

Het aantal mensen dat lezen is volgens mij redelijk constant, of zelfs iets aan het groeien. Boekhandels hebben het moeilijk, waar de stelling van de stervende roman vandaan komt. Maar volgens mij is dat meer omdat boekhandels slecht worden gemanaged, en gaan de meeste niet echt met hun tijd mee. Daarnaast zit de verkoop van boeken online (de twee giganten boekenverkoper.nl en bol.com) al jaren in de lift. Het is gewoon veel makkelijker om online rustig je paperbacks te bestellen. Daarnaast stijgt de verkoop van het aantal e-books per jaar ook nog steeds.

De roman is absoluut niet dood en gaat ook nergens heen. Hij verandert alleen. Mensen lezen volgens mij alleen maar meer, en ook boeken voor young adults wordt veel serieuzer genomen dan in onze tijd, toen je niet veel verder kwam dan Thea Beckman.

Ik word altijd een beetje geirriteerd als dit soort dingen worden gepostuleerd. Het doet me ook nogal denken aan de eerdere discussie dat de termen literatuur, lectuur, roman, etc eigenlijk puur subjectieve termen zijn, en dat de kwaliteit ervan een soort requirement is om de kwalificatie roman te krijgen. Zie bijvoorbeeld 50 shades of grey. Slecht geschreven, twijfelachtig plot en 1-dimensionale karakters. Wel een van de allerbest verkochte fysieke boeken aller tijden! Je kan hieruit eigenlijk opmaken dat 50 shades meer mensen aan het lezen heeft gekregen dan de nobelprijs voor literatuur over de laatste jaren.

Nu je eigenlijke punt:
ik denk dat een verzadigde arbeidsmarkt voor hoger opgeleiden eigenlijk een ander effect zal hebben, namelijk dat er iets minder gelezen gaat worden, of dat het geen hol uitmaakt. Een verzadigde arbeidsmarkt voor hoger opgeleiden betekend eigenlijk dat de meeste van de mensen in die bracket die geen baan krijgen werk gaan doen wat beneden hun opleiding ligt. En dat is vaak werk wat meer tijd dan effort kost.

Ja, maar we hebben hier een verzadigde arbeidsmarkt voor hoger opgeleiden, die zich voordoet op hetzelfde moment dat er ook op lagere niveaus steeds minder werk komt. Dat is de stelling: dat de werkgelegenheid dusdanig onder druk komt te staan, dat het roer om moet in de maatschappij als geheel, en we algemeen minder gaan werken.

Overigens, Tim: Beetje dimmen graag. De hele discussie over hoge vs. lage literatuur werd hier niet aangeroerd. Het is onnodig meteen weer mensen aan te gaan wrijven dat ze elitair zijn.

okayy, maar dan ben ik het fundamenteel oneens met de stelling van Roth en Buwerda over de dood van de roman. Volgens mij is er over het geheel geen terugloop van consumptie van het geschreven woord.

En mijn interpretatie van wat Roth zei (Buwerde niet gezien) is juist dat hij ook een kwaliteitsfilter toepast om zijn stelling over de dood van de roman te ondersteunen.

Je hebt gelijk, zeker bij Roth zit dat elitarisme er nogal in. Zoals je weet zijn er veel verondersteld populaire schrijvers die ik zeer serieus neem. Aan de andere kant zijn er ook veel populaire schrijvers die zo slecht schrijven dat het pijn aan mijn ogen doet (Dan Brown, Jackie Collins, Tom Clancy). Er zijn ook zat romans die bv. de Booker Prize gewonnen hebben waarbij ik dat heb. Het gekke is dat in die gevallen de hoge status van het boek een soort bescherming biedt aand de auteur: je denkt al snel dat het wel aan jezelf zal liggen als je 'Life of Pi' van Yann Martel niet goed vindt. Ik weet nooit zo wat ik aanmoet met boeken die linksom of rechtsom heel succesvol zijn, maar waarvan ik de merites zelf op geen enkel niveau inzie.

Mijn angst is altijd dat de economische omstandigheden waaronder goede boeken geschreven en gelezen kunnen worden worden ophouden te bestaan (ongeacht of je die nou tot de hoge of lage cultuur zou willen rekenen). Soms zijn er op dit punt negatieve indicatoren (ik sta voor een klas met twintig Amerikaanse leerlingen - studenten aan een redelijk goede universiteit - waarvan er welgeteld een aangeeft wel eens een boek te lezen), dan zijn er weer positieve indicatoren.

Een interessante vraag Bernard, in theorie is een boek inferieur aan modernere media, dus ik vind het geen gekke gedachte dat boeken op termijn verdwijnen. Having said that, een deel van de zorgen hierover komt door de afnemende omzet van fysieke boekhandels, en de baquille merkt terecht op dat we hierbij voorbij gaan aan andere kanalen. De tweedehands markt is echt booming, ebooks verkoop is sterk gestegen en dan hebben we het nog niet eens over de zwarte markt (onbetaalde ebooks). Het is goed mogelijk dat er nu meer wordt gelezen dan pak m beet 50 jaar geleden. Tussen de best verkochte boeken ooit staan relatief veel recente titels

Maar stel dat lezen inderdaad uitsterft. Is dat dan erg? Na een paar dagen piekeren kom ik voorlopig uit op een ja. In romans kunnen we even in de huid kruipen van iemand anders, en daarmee een emotionele simulatie beleven. Van dat soort ervaringen leren we de wereld, en andere mensen, beter begrijpen. Daarnaast bied het vaak troost, perspectief en houvast voor onze eigen sores.

Nu kunnen we in een film ook even meeleven met iemand anders, maar in max 120 minuten kan je toch maar vrij weinig diepgang verwerken. Tv series zijn dan nog een tussenvorm waarin meer tijd is om personages uit te werken maar het blijft toch net iets oppervlakkiger dan een goed boek.

Daarbij, film en tv zijn duur om te maken, waardoor er veelal alleen dingen worden gemaakt die hun geld kunnen terugverdienen, concessies aan de inhoud zijn dan een bekende bijwerking. Hollywood lijkt vooral druk met Henk en Ingrid te vermaken.

Feit is, als je een verhaal van 100 uur lezen samenvat in een serie van 15 uur of een film van 90 minuten dat dat niet kan zondere complexiteit of nuance op te offeren. Ik vrees dat je dat uiteindelijk zou terugzien in mindset en emotionele ontwikkeling van de rest van de maatschappij. Dat een deel van onze politici alleen nog maar in snappy soundbytes wil praten
is daarvan een voorbeeld, en dat levert helaas alleen maar meer problemen op.

@tim, Buwalda. Peter Buwalda.

Een punt dat Buwalda maakte zou ik op de volgende manier willen parafraseren. De wereld is weliswaar objectief aanwezig, en niet van taal gemaakt - maar vrijwel alles wat we erover denken, onze hele interpretatie ervan, is uitsluitend geformuleerd in taal. 'Een beeld zegt meer dan 1000 woorden,' is een cliche dat geen recht doet aan de werkelijkheid. Met duizend woorden kun je ontzettend veel dingen zeggen waar je nooit een beeld bij zou kunnen vinden. Bijna alles wat er in het hoofd van een mens rondspookt gebeurt met taal, en daarom is literatuur de beste manier om in het hoofd van een ander te kijken. Of het nou om Reve of George R.R. Martin gaat.

Aan een vergelijking van de Harry Potter-boeken en -films kun je zien dat het complementaire kunstvormen zijn. Veel fans van de boeken waren teleurgesteld dat bepaalde dingen in de films zijn veranderd, maar dat kon denkelijk niet anders. Er zitten behoorlijk wat dingen in de boeken waar je op een scherm gewoon niets mee kunt. Tegelijkertijd zitten er een paar schitterende scenes in de films die in de boeken niet voorkomen, waar middelen zijn ingezet die in een roman weer niet tot de mogelijkheden behoren.

Amen Bernard. Ik roep je uit tot winnaar van dit topic.

daar sta ik ook helemaal achter, BD

Kan je nog een voorbeeld aangeven:
Hoe goed de films van Lord of the Rings ook zijn (en ze zijn heel erg goed, Hobbit films een stuk minder), het boek is nog steeds vele malen beter. De achtergrondverhalen die er al in zitten, liedteksten en beschrijvingen blijven nog steeds fantastisch.

Bij The Lord of the Rings zit het hem hierin. Boeken zijn er beter in een psychologisch proces te beschrijven (dus Frodo die heel langzaam kapot gaat aan het bezit van de ring), en ook dingen te beschrijven die zich over een langere tijd afspelen. Dus, zoals in The Lord of the Rings, een hele lange, zware tocht door een woestijnlandschap. Op de pagina indringend, op het scherm vrij saai.

Ander voorbeeld. Sorry hoor mensen, ik kom nu los. Wie einst, zeg maar. De tv-serie Sherlock probeert soms de diepe denkprocessen van de hoofdpersoon weer te geven. Je ziet het gezicht van Benedict Cumberbatch, en dan kijk je als het ware in zijn hoofd, en er worden in heel weinig tijd heel veel beelden over je uitgestort. Het is vooral verwarrend en vermoeiend, wat mij betreft. Gewoon, een mooie illustratie van de beperkingen van het medium.

Welnee, Sherlock is een prima serie met een frisse, moderne beeldtaal. Bovendien is het vaak bijzonder spannend.

Ik zeg niet dat Sherlock geen goede serie is, ik heb kritiek op een enkel aspect ervan. Namelijk - dat ze proberen denkprocessen weer te geven op film, en dat ze daarmee bewijzen dat dat op film eigenlijk niet kan.

Bubblewrap Floobleflap is een tamelijk briljant acteur. Wat mij verbaasde: hij is in het echt straight! (man man man mijn gaydar is echt off the laatste tijd).

Maar lieve bode, eens, het medium is niet geschikt om de hyperspeed deductions van Sherlock passend weer te geven. Howel de poging hulde verdiend.

Ja, dat heb je met die Britten, vooral de sjieke: zijn eigenlijk allemaal homo's, ook als ze het zogenaamd niet zijn. Heeft te maken dat ze aan jongensinternaten zitten (Harrow in het geval van Bubblewrap)tijdens hun formatieve sexuele jaren, en dus niet groot worden met de imposante memmen van M#rel T@kkenberg, maar met de achterwerken van hun mannelijke klasgenoten.

Ja, had die zukke klabatsers? Ik herinner het me niet meer zo goed, die tijd is gewoon een blur van gedachten aan allerlei borsten. Misschien wel mooi om eens een index te maken (niet van die van M€rel T, als dat een index zou vragen dan zouden ze waarlijk enorm moeten zijn geweest), maar gewoon van die van onze klasgenotes. Wel een nieuw tijdperk dat we dan ingaan op het Florum hoor! Bode, maak jij even een opzetje? En voor de i-'tjes? Mitch? Ollie?

Het is natuurlijk al een slecht teken dat de Poepheughe reageert op een topic dat eigenlijk over literatuur zou moeten gaan. Misschein een eigen topic?

De memmen van M*rel T,. heb ik het wel eens met Joost G. over gehad, die de mening uitsprak dat deze niet alleen de grootste, maar vooral ook de beste waren. Ik heb Co in een lyrische bui weleens een loflied horen zingen op de memmen van Cor!anne D., die ik me zelf dan weer minder goed herinner. Tevens kwamen we met team-Henny D0mpeling ooit L0es O. tegen, maar dat meer recent. Daar was het ook lastig omheen kijken.
Memmenprofessional LT merkte ooit op dat die van J0landa B. toch wel de grootste waren, maar dan wordt de vraag of die niet een beetje vals speelde. Met zo'n lichaamsomvang kunnen we allemaal wel grote memmen hebben. Het kwaliteitscriterium van Joost G. dient dan ook niet verwaarloosd te worden.

@PH: Wat een smerige ghostposting! Zo plat zou ik natuurlijk nooit zijn!

Ik heb vaak onder de douche gestaan met M3r3l T. Ik denk dat jullie een beetje in de war zijn met haar beenspieren.

Overigens back on topic: ik ben het roerend niet met Berend eens. Ik denk niet in taal en ik denk dat voor de meeste mensen geldt dat ze visueel zijn ingesteld. Droom jij ook in taal? Ik zelf droom in beelden en gebeurtenissen en gevoelens. Taal is toch een aangeleerd dingetje. Ik vind beelden, liefst aangevuld met muziek, toch de boodschap stukken beter overbrengen. Het voordeel van een boek is denk ik dat je met een verzameling abstracte symbooltjes een hoop zelf aan te vullen hebt met je eigen fantasie. De ruimte voor eigen interpretaties (of 'beelden') maakt een boek misschien interessanter. Overigens vind ik lezen vrij vermoeiend, maar dat is meer een fysiek puntje van mij. Luisterboeken lossen dat vrij aardig op overigens (hoewel je dan weer geluk moet hebben met de intonatie van de voorlezer).

@Ca: 1. M.b.t. MT heb je waarschijnlijk gelijk, je slaat alleen wel de bodem onder een van mijn meest cruciale adolescentie-herinneringen weg.

2. Hier heb je gelijk. Heel veel wat zich in het hoofd afspeelt heeft inderdaad niet veel met taal te maken. Het gekke is desondanks dat taal een beter middel is om die innerlijke processen te communiceren. Ik ga nog een poging doen: taal is per definitie het middel om datgene te beschrijven en uit te drukken dat niet op andere wijze inzichtelijk is. De gedachtenprocessen van een individu zijn een voorbeeld. Dat staat zo ver van het
gedachtenprocess van een ander individu, dat taal het enige middel is om daar iets van over te brengen.

Berney, joseph manu schrijft hier hele interessante stukken over in 'het onzichtbare geluk van andere mensen'. Echt de moeite waard.

Het is waar dat heel veel mensen in beelden denken, zie ook het succes van pinterest waar mensen leuke plaatjes maken en verzamelen.

Having said that, volgens mij wordt de wereld in toenemende mate beinvloed door de taal van de globale hoofdrolspelers. Als je kijkt naar mensen zoals bill gates, barack obama of iemand als robert dijkgraaf dan is hun exceptionele communicatie/taal talent volgens mij de essentie van hun 'macht'.

Volgens mij heb ik nu het topic gewonnen. :)

Addendum at ca, jouw dromen zijn vast in beelden, maar mijn vermoeden is dat als je bijvoorbeeld straks een school gaat kiezen voor lautje, de manier waarop scholen hun visie uitdrukken in taal best een sterke rol gaat spelen in je keuze. Dan kies je echt niet voor de school met het leukste plaatje op hun schoolgids.

Ca, een kleine retorische tip:

Volgens mij heb ik nu het topic gewonnen. :)

->

Ik roep mezelf unaniem tot winnaar uit van dit topic.

C'\était le ghostposteur de Paris

Taal is zeg maar niet echt mijn ding. Retoriek ook niet.

Daarom geef ik je met liefde af en toe een kleine tip

Gefeliciteerd met je overwinning, Ca!

Het feit dat we een winnaar hebben betekent niet meteen het einde van de discussie. Wanneer FC Groningen bv. vijftien wedstrijden voor het einde van de competitie kampioen wordt, worden die overige wedstrijden gewoon gespeeld.

Hmmm. Bij nader inzien is het niks voor mij om het zo te zeggen. Ik houd het bij "Volgens mij heb ik nu dit topic gewonnen. :) "

Overigens vind ik wel dat BD me veel te snel gelijk geeft. Zo is er ook niks aan. Er moet wel 2x 45 minuten worden volgemaakt (om in jullie taal te spreken).

Kijk, daar ga je dus al. Om je punt te verduidelijken heb je nu iets op een manier geformuleerd waarop zelfs de meest achterlijke fc groningen fan je zou kunnen bergijpen. Chapeautjes.

Je viel me aan op een filosofisch punt dat niet echt de kern van mijn betoog vormde, Ca. Je had er eigenlijk ongenuanceerder op in moeten hakken, met een uitsmijter als 'En daarom worden er over tien jaar geen romans meer gelezen: en gelukkig maar!'

Maar ja goed, voor dat soort provocaties moeten we misschien meer bij de Poepheughe zijn.

Laat ik het duidelijker zeggen, Ca: je hebt de discussie mijns insziens (nog) niet gewonnen, omdat je me aanviel op een detailpunt (een enkele iets te boude bewering over de aard van gedachten), en niet op de kern van mijn betoog. Die kern is: gedachten en gevoelens laten zich makkelijker (helderder) uitdrukken in taal dan in beelden. Dit is het blijvende voordeel van de roman tegenover de film.

Interessant in dezen is een derde narratieve kunstvorm die tussen beeld en taal inzit: die van de stripboekjes. Het aardige hieraan is dat er een glijdende schaal is van beeld-realisme, van heel abstract naar heel realistisch en gedetailleerd. Hierover is heel aardig geschreven door Scott McCloud. Film en televisie zijn beter in het overbrengen van bepaalde aspecten (overigens verschillen deze hier ook nog significant in), geschreven teksten in een ander aspect, stripjes weer in een derde. En interactieve kunstvormen zijn weer een andere variant. Door allerlei ontwikkelingen hebben mensen steeds meer keuze in de verschillende kunstvormen tot zich nemen en dat kan alleen maar betekenen dat in het verleden populaire kunstvormen zoals de roman mee moeten vechten om onze schaarse tijd.

Het is volgens mij net zo zinloos om te zeggen dat het boek van LOTR beter is dan de film als het is te zeggen dat een gedicht gebaseerd op een schilderij beter is dan dat schilderij.

Wat ik me trouwens afvroeg tijdens het pessimisme van Buwerdo en Roth: hoe recent is het eigenlijk dat de 'gewone man' boeken leest? Ik zou me zo kunnen voorstellen dat tot eind negentiende eeuw (kabouter)boeken lezen voorbehouden was aan een klein percentage van de bevolking. Wat dat betreft is de huidige teloorgang van de roman een kleine correctie in een veel langere positieve trend.

@Ca: Heb er nog wat over nagedacht. Volgens mij zijn er sommige innerlijke processen die heel beeldend zijn, en andere dingen die juist alleen met taal zijn over te brengen. Bv. gevoelens van liefde, haat, angst, gericht op specifieke personen of zaken, zijn heel makkelijk filmisch weer te geven. 'Everywhere I look I see your eyes,' zoals de Rolling Stones zongen. Echter, de omzetting van die gevoelens in concrete acties, dat besluitvormingsproces, dat is juist iets wat meer via taal gaat. Dat is het moment in een toneelstuk van Shakespeare waar een acteur zich plotseling naar het publiek keert en zijn beweegredenen uitlegt. Iets dat in film en televisie vrij uitzonderlijk is, om wat voor redenen dan ook (een uitzondering is 'House of Cards') Recentelijk kwam ik dat tegen bij de roman en de film van Brighton Rock. In het boek zie je hoe een personage langzaam, en heel bewust, tot zelfmoord wordt gedreven. Dit innerlijke proces gaat in de film (die verder heel goed was) een beetje verloren.

@VB: De vraag waarom de discussie begon was of de roman naast film en televisie nog wel bestaansrecht heeft. Vandaar dat de nadruk meer ligt op dingen waarin de roman zogezegd uitblinkt. Het is er niet om te doen te stellen dat de roman superieur is aan andere vormen.

Het potentieel van het stripverhaal (of 'stripjes', zoals jij zo mooi zegt) is mij ook wel duidelijk, alleen is het zo dat veel stripverhalen die ik lees dat potentieel niet erg lijken waar te maken. Nadeel van stripverhalen is dat ze door het productieproces extreem arbeidsintensief zijn, en ook dit: in een novelle van 100 bladzijden kun je vrij veel verhaal kwijt, in een tv-uitzending van 50 minuten ook, maar een stripverhaal van 50 bladzijden, dat schiet meestal niet echt op. Noodgedwongen zijn de plots vaak nogal dun. Ik was tot midden twintig een tamelijk fanatiek stripboekenlezer, ben echter om deze reden wat afgehaakt. Die Scott McCloud waar je het over had, moest ik trouwens langzamerhand eens gaan lezen.

M.b.t. tot je laatste posting, ja, echt vaart komt er pas in met de invoering van de leerplicht natuurlijk, daarvoor konden niet zo heel veel mensen lezen. Dus (uit mijn hoofd) 1712 in Pruisen, 1885 in Engeland, in het grootste deel van Europa tijdens Napoleon. Grappig genoeg bestonden er voor die tijd (vanaf de 15e eeuw al) desondanks al volksboeken, die bij de elite in laag aanzien stonden, en gelezen werden door, ja, hoe noem je het, de kleine massa. De (Europese) roman is uit het volksboek voortgekomen (meestal waren het in het begin proza-versies van epische gedichten over ridders). Tot in de 18e eeuw werd het nadrukkelijk als een lagere kunstvorm gezien: hoger in aanzien stonden epische en lyrische poezie, en op sommige plekken het theater. (Dit laatste bv. wel in Frankrijk in de zeventiende eeuw, maar niet in Engeland t.t.v. Shakespeare: vandaar de veelgehoorde opmerking dat als Shakespeare nu zou leven hij voor Eastenders zou schrijven.)